| < Czerwiec 2018 > |
Pn Wt Śr Cz Pt So N
        1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 30  
piątek, 30 listopada 2012
Katarzyna Sydonia – księżna cieszyńska. Kobieta czasów Reformacji w Księstwie Cieszyńskim

Aleksandra Błahut-Kowalczyk                                                            

                                   Katarzyna Sydonia – księżna cieszyńska. Kobieta czasów Reformacji w Księstwie Cieszyńskim

            Pochodzę z Cieszyna, miejsca noszącego dumnie miano piastowskiego grodu, w nieodłączny sposób związanego z dynastią Piastów. Piastowie zapewnili mu pozycję stołecznego, centralnego miejsca wobec innych miast regionu. Piastowie byli fundatorami i opiekunami wznoszonych tam kościołów, klasztorów i innych obiektów użyteczności publicznej. Wpłynęli właściwie na każdy niemal element dawnego życia Cieszyna[1]. Piastowie, panujący w Cieszynie jeszcze w XVI wieku,  wprowadzili myśl reformacyjną na teren swego księstwa. Tą, która odznaczyła się szczególną aktywnością w tym względzie – okazała się księżna Katarzyna Sydonia (ok.1550-1594). Gdy byłam małą dziewczynką, mój ojciec opowiadał mi często o jej zasługach i talentach. Tak więc odczuwam w stosunku do niej dwutorowość myśli i uczuć:   z jednej strony – to postać historyczna, zasłużona dla rozwoju reformacji w mojej małej ojczyźnie, z drugiej – ktoś, kto stał się bliski poprzez opowiadanie o autorytetach językiem przeznaczonym dla dziecka.  Jest więc dla mnie podwójnie ważna.

 Czym zapisała się w historii regionu Katarzyna Sydonia? Jak barwne są dzieje  Śląska Cieszyńskiego, ziemi pogranicza?[2] Jak wyobrazić sobie życie Księżnej na podstawie śladowych o niej informacji? Jakie znaczenie dla następnych pokoleń miało jej dzieło: „Porządek Kościelny i Szkolny Katarzyny Sydonii”?

            Śląsk został włączony do kształtującego się państwa polskiego ok. 990 roku przez księcia Polan, Mieszka I, pierwszego historycznego władcę z dynastii Piastów.  Gród w Cieszynie stał się miejscem, którego zadaniem była obrona południowej granicy jego państwa. W imieniu władcy Polski rezydował w nim kasztelan, jednocześnie urzędnik zarządzający przyległym okręgiem – kasztelanią cieszyńską. W XI stuleciu jej udziałem były losy państwa pierwszych Piastów, między innymi próby odzyskania Śląska przez władców czeskich. Od drugiej połowy XII wieku Śląsk dzielił się na coraz mniejsze ksiąstewka we władaniu różnych śląskich Piastowiczów[3]. Około 1290 roku powstało samodzielne Księstwo Cieszyńskie, na czele którego stanął Mieszko I, najstarszy z synów księcia opolsko-raciborskiego, Władysława I. Nowy władca stworzył administracyjne i gospodarcze podstawy swego państewka, wytyczył główne kierunki polityki, do której należało  zbliżenie do coraz silniejszego  królestwa Czech. Wiek XIV i XV dla Cieszyna i księstwa – to czas stabilizacji władzy i rozbudowy miejskiej, to ukonstytuowanie się miasta rządzącego się prawem magdeburskim, na czele z burmistrzem i radą miejską (1364r.), to przebudowa zamku w murowaną gotycką rezydencję i powołanie lokalnej mennicy (prawo bicia monet miastu; najstarsza znana cieszyńska moneta – halerz, wybity przez księcia Przemysława, pochodzi sprzed 1384r.)[4], to okres rozwoju gospodarczego poprzez wydzierżawienie miastu dwóch browarów, budowę przytułku, tzw. szpitala mieszczańskiego (przy obecnym kościele Św. Jerzego), to kupno łaźni, z zastrzeżeniem, że biednych mieszkańców Cieszyna obsługiwać się będzie za darmo(!), to wytyczenie nowego rynku, urządzenie ratusza, budowa murów miejskich, pozyskanie  przez mieszczan monopolu winnego i prawa wyłączności warzenia i sprzedaży piwa w 42 miejscowościach ( w 1523r.)[5], to szereg przywilejów miejskich i umocnienie władzy książęcej. W tak już uformowanym - pod względem gospodarczym, społecznym i politycznym  miejscu - przyszło żyć i działać Katarzynie Sydonii [6]

            Trop biograficznych wątków z życia zasłużonej dla Reformacji Księstwa Cieszyńskiego kobiety – wiedzie do  losów jej męża i historii ziemi, którą władał. Bowiem Reformacja tamże bierze początek w postawie Wacława III Adama (dalej zwanego Wacławem Adamem), męża Katarzyny, w jego opowiedzeniu się po stronie luteranizmu  i wprowadzeniu Reformacji w swym księstwie[7]. Książę Wacław Adam (1524-1579) był pogrobowcem, urodził się kilka miesięcy po śmierci ojca, Wacława II. We wczesnym dzieciństwie wychowywał go dziadek, książę Kazimierz. Po jego śmierci, na mocy decyzji księcia, opiekę nad nim przejął magnat czeski, Jan z Pernsteinu  (w zamian za obietnicę małżeństwa z córką, Marią), najbardziej zagorzały protektor  Jednoty Braci Czeskich na Morawach[8]. Czynnikiem decydującym o przełomie reformacyjnym w Księstwie Cieszyńskim było przyjęcie Reformacji przez inne księstwa śląskie (miasto Wrocław było ewangelickie od 1524r., księstwa legnicko-brzesko-wołowskie od 1521r., księstwo ziębicko-oleśnickie od 1536r.) W Księstwie Cieszyńskim już na początku lat trzydziestych XVI w. było ponad 40 kościołów ewangelickich z niemieckojęzycznym i słowiańskim nabożeństwem. Kluczową rolę w rozwoju Reformacji tamże odegrali wujowie księcia Wacława Adama, książę legnicko-brzesko-wołowski Fryderyk II (1499-1547) oraz margrabia Jerzy von Ansbach Hohenzollern (1484-1543), przyjaciel Lutra i sygnatariusz Wyznania Augsburskiego[9]. Do 1540r. Wacław Adam odbierał edukację na dworze cesarskim w Wiedniu, 10 lutego tamtego roku ożenił się, dotrzymując zobowiązania dziadka, z Marią von Pernstein (?- 1566).  Po śmierci pierwszej żony  Wacław Adam poślubił 25 listopada 1567r.[10]  Katarzynę Sydonię, księżnę Saksonii, Engern i Westfalii, córkę księcia saskiego na Lauenbergu, Franciszka I [11]. Dzięki temu małżeństwu Wacław Adam zacieśnił swe dynastyczne więzi z czołowymi ewangelickimi domami książęcymi – z frankońskimi i brandenburskimi Hohenzollernami, saskimi Wettinami i legnickimi Piastami. Nawiązał też bliższe kontakty z duchowymi oraz intelektualnymi centrami życia ewangelickiego, a poprzez wprowadzenie Reformacji włączył Księstwo Cieszyńskie w obszar historycznego luteranizmu[12]. Katarzyna Sydonia urodziła trzech synów i trzy córki. Byli to: Chrystian August (1570-1571), Adam Wacław (1574-1617), Jan Albrecht (1578-1579), Anna Sybilla (1573—po1602), Maria Sydonia (1572-1587) i trzecia, nieznana z imienia dziewczynka, która zmarła jako niemowlę[13]. Spośród dzieci Wacława Adama i Katarzyny Sydonii jedynie Adam Wacław (1574-1617) przeżył swego ojca, który zmarł w 1579r.  Za zgodą cesarza Rudolfa II , księżna Katarzyna Sydonia objęła w imieniu małoletniego Adama Wacława rządy regencyjne w księstwie i oddała syna na wychowanie w duchu luteranizmu na dwór swego krewnego, elektora saskiego, Christiana.  W szczupłych notkach biograficznych poświęconych jej osobie można przeczytać, iż popierała reformację w Księstwie Cieszyńskim [14]. Co kryje się pod tym zdaniem?  Opierając się na dorobku swego męża, Wacława Adama, Katarzyna Sydonia zadbała o dalszy byt i rozwój myśli reformacyjnej w Księstwie Cieszyńskim. Ujęła rządy mocną ręką, w trosce o poddanych zaprowadziła pewien ład i uporządkowała prawo. Ład ten pragnęła widzieć przede wszystkim w kościele i szkole[15]. Podstawą Porządku kościelnego Katarzyny Sydonii stał się Porządek kościelny Wacława Adama, wydany przez jej męża w 1568r. Wówczas po raz pierwszy określono dogmatyczne podstawy życia kościelnego, poruszono kwestie wyboru księży, kwestie używanego języka w kościele i szkole, określono sposoby przeprowadzania wizytacji szkolnych, organizacji kasy kościelnej, opieki nad ubogimi. Ponieważ Katarzyna Sydonia dostrzegła duże rozbieżności między literą pisaną a praktyką życia codziennego – postanowiła przypomnieć Porządek, uzupełnić go i zagrozić karną konsekwencją wobec niestosowania się do przepisów. Księżna opracowała rzecz na podstawie pisemnego materiału, jakiego dostarczyli jej rajcy miejscy i mieszczanie. Mimo, że  główną osnowę agendy stanowił tekst wydany przez Wacława Adama w 1568r., to jednak Porządek kościelnyszkolny Katarzyny Sydonii, który ukazał się w 1584r., jest nowatorski pod wieloma względami.  Różni się od Porządku Wacława Adama przede wszystkim językiem. Książę wydał swój tekst w języku czeskim, Katarzyna Sydonia w języku niemieckim. W XVI wieku językiem urzędowym w Księstwie Cieszyńskim był język czeski, ale od końca tego wieku i w wieku XVII – nastał czas wzmożonych wpływów języka niemieckiego, który    w następnym stuleciu przejął rolę języka władzy. Druga uderzająca różnica między  wydaniami dotyczy objętości. Porządek Katarzyny Sydonii jest prawie dwukrotnie obszerniejszy. Księżna nie tylko uzupełniła paragrafy spisane przez swego męża, ale dodała pięć nowych artykułów, które poruszają bardzo istotne kwestie, o czym można wnioskować na podstawie samych tytułów:

  1. O proboszczach, sługach kościoła i szkoły.
  2. O wyborze kaznodziejów i sług kościoła.
  3. Skarbnica kościelna.
  4. Wizytacja szkoły.
  5. Uwagi końcowe Katarzyny Sydonii[16].

            Katarzyna Sydonia rozpoczyna swój Porządek od wprowadzenia pewnej dyscypliny  między duchownymi. Z tonu, w jakim pisze, można wnioskować, że jest zdecydowana zaprowadzić ład między nimi  za wszelką cenę. Gani ich za spory, za wzajemne skargi i wzajemne lżenie się z ambon (!). Przypomina powołanie duchownych, ich naczelne zadanie, którym winno być nauczanie Bożego Słowa i świecenie przykładem. Zabrania mieszania się do nie swoich spraw, poleca postawę pokory i czuwania nad własnym językiem. Wyszczególnia dwie – wedle niej – najważniejsze księgi luteranizmu : Konfesję  Augsburską i Katechizm Lutra.

            Katarzyna Sydonia wybór proboszczów powierza władzom świeckim, radzie miejskiej, zastrzegając sobie jedynie prawo zatwierdzania wyboru. Wspomina o czynnej roli zboru przy wyborze, jednak bliżej nie określa sposobu dokonywania wyboru. W odniesieniu do pracowników szkolnych – przewiduje księżna taką samą procedurę. Na wsiach prawo patronatu przysługuje właścicielom ziemskim. W  Księstwie Cieszyńskim w XVI w. nie dokonano żadnej ordynacji na księdza[17]. Odbywało się  to  w Wittenberdze, Brzegu lub Legnicy. Miejskie, bogatsze zbory wysyłały kandydatów na księży celem ordynacji do Wittenbergii, wiejskie parafie do Brzegu i Legnicy. Rekrutowali się oni w przeważającej części z dawniejszych nauczycieli szkolnych i pisarzy miejskich.

            Tytuł trzeciego, nieumieszczonego w Porządku kościelnym Wacława Adama artykułu, Katarzyna Sydonia zaczerpnęła z Ewangelii Marka 12,41, cytując jego nazewnictwo z przypowieści o wdowim groszu, mianowicie „Gotteskasten”, co znaczy skarbnica kościelna. Księżna powołuje się również na Lutra, który w 1523r. na temat majątków kościelnych i sposobu zarządzania publicznymi pieniędzmi, wyraził się w piśmie „Von Verordnung eines gemeinen Kastens”[18]. Reformator zaleca stworzyć kasę kościelną i powołać  zarządzające nią grono (2 szlachciców, 2 rajców, 3 mieszczan, 3 chłopów).  Rozporządzany wspólnie majątek ma przede wszystkim dbać o  potrzeby biednych ludzi, jak również winien być przeznaczony na utrzymanie proboszcza, kościelnego, zabudowań kościelnych, na szkoły i nauczycieli. Katarzyna Sydonia ustanowiła osobny fundusz dla ubogich. Księżna i wcześniej jej mąż-   wykazywali dużą troskę o najuboższych mieszkańców swego grodu. W czasie  epidemii, które dotknęły Cieszyn i okolice w latach 1570 i 1585 (w 1570r. bliżej nieokreślona zaraza, w 1585r. - dżuma) – osobiście odwiedzali chorych i starali się im pomóc[19]. Wracając do zarządzania kościelnymi zasobami pieniężnymi – Katarzyna Sydonia  stworzyła podwaliny pod przyszły prezbiterialny zarząd poszczególnych zborów. Wdrożyła  też w życie zasadę, iż nowy proboszcz nie może mieć mniejszych dochodów niż jego poprzednik (co obowiązuje na Śląsku Cieszyńskim do dziś).

            Sprawy szkolne księżna objęła wiele mówiącym tytułem artykułu: Wizytacja szkoły. Szkoły, które zakłada się po to, by uczyły Słowa Bożego, języka, karności i cnoty, objęte zostały kuratelą duchowieństwa i Rady miejskiej. Zwykłe wizytacje i te, które wieńczyły egzaminem każde kolejne półrocze nauki – oceniały nie tylko postępy uczniów, ale i kwalifikacje nauczycieli, od których wymagało się odpowiedniego wykształcenia i wysokiego morale. Porządek Katarzyny Sydonii nie zna jeszcze obowiązku szkolnego, przeciwnie, zdaniem księżnej, szkoła jest dobrem, z którego powinni korzystać jedynie godni[20].

            Uwagi końcowe Katarzyny Sydonii – to pouczenia i stanowcze słowa nakazujące dostosowanie się do wydanej przez księżnę Agendy, nawet – w razie uchybień -pod groźbą kary i utraty urzędu. Następnie podane jest miejsce i data ogłoszenia Porządku:  jest to Cieszyn, dnia 20 kwietnia 1584r. Pod dokumentem widnieje podpis i pieczęć książęca: Sydonia Katarzyna, Księżna cieszyńska, wdowa[21].

            Mieszczanie cieszyńscy przekazali księżnej w 1585r. działkę pod budowę nowego kościoła, kościoła Świętej Trójcy (służy wiernym do dziś, od 1654r. rzym-kat.), zaś Katarzyna Sydonia darowała miastu grunt pod cmentarz dla ofiar zarazy (obecnie park, w tradycji starych Cieszyniaków zwany miejscem zadżumionych) [22]. W 1586r. księżna ponownie wyszła za mąż za nadżupana trenczyńskiego, hrabiego Emeryka Forgacha, rezydującego naprzemiennie w Trenczynie i w Cieszynie. Dzięki temu Katarzyna Sydonia przyczyniła się do nawiązania kontaktów z luteranizmem w Górnych Węgrzech (Słowacja). Hrabia Emeryk bowiem należał do kręgu północnowęgierskich humanistów i był skoligacony z czołowymi rodami madziarskimi, słowackimi i niemieckimi, zaangażowanymi w dzieło wprowadzania Reformacji[23].

Ostatnie lata jej życia, kobiety wysokiego rodu, dwukrotnie zamężnej, matki sześciorga dzieci, spośród których przeżyły ją tylko syn Adam Wacław (zm.1617 r.) i córka Anna Sybilla (zm. po 1602r.)- zasnute są mgłą niewiedzy. Córka Maria Sydonia         (zm. 1587r.) – w wieku czternastu lat została wydana za starszego od niej o dwadzieścia lat księcia legnickiego, Fryderyka IV. Młodziutka Piastówna urodziła córeczkę, która zmarła, wkrótce zmarła także Maria Sydonia. Czego wówczas doświadczyła jej matka?

 Czy należy między bajki włożyć legendy o Katarzynie Sydonii – że jej ulubioną rozrywką było polowanie, że całe godziny potrafiła spędzić bez śladu zmęczenia na siodle, że świetnie celowała z łuku do zwierzyny, że trzymała sforę psów, a jej dumą była stajnia pełna rasowych rumaków?[24] Czy to poprawia, czy psuje jej wizerunek, a może pokazuje ludzką twarz? Twarz dzielnej niewiasty, która zafascynowana powiewem Reformy Kościoła, z konsekwencją podejmuje się wielu zadań i jest skuteczna w swych czynach a jej mały świat, Księstwo Cieszyńskie, pod wodzą jej męża a po jego śmierci jej samej, staje się zaczynem Czegoś, co skutkuje powiedzeniem obecnym do dziś: twardy jak luter spod Cieszyna. Katarzyna Sydonia umiera w 1594r. i zostaje pochowana w klasztorze w Lubiążu (niem. Leubus) na Dolnym Śląsku, gdzie spoczywa wielu Piastów śląskich. Dobrze, że nie dożywa tego, co rozgrywa się na terenie księstwa później.  W 1611r. jej syn, Adam Wacław konwertuje i wprowadza kontrreformację w Księstwie Cieszyńskim. Jednak mimo późniejszej zawieruchy historycznej, wojny trzydziestoletniej, religijnych prześladowań, pożarów grodu i dziesiątkowania ludności przez epidemie – dzieło Katarzyny Sydonii wydaje trwały owoc. Jest punktem odniesienia do przetrwania najtrudniejszych czasów a później stabilizacji ewangelicyzmu w Cieszynie i jego okolicach począwszy od budowy (1709- 1750) kościoła łaski, kościoła Jezusowego, zwanego Kościołem Macierzystym Wielu Krajów. Jest wzorem jak być wiernym, lojalnym i uporządkowanym w czasach chaosu i upadku autorytetów, bez względu na wiek, w którym się tego doświadcza.  Jest wreszcie, mimo osobistych ciężkich doświadczeń,  przykładem dalekowzroczności i hartu ducha - a to wszystko skupia się w jednej osobie, kobiecie Reformacji, Katarzynie Sydonii, księżnej cieszyńskiej.       

  

                    

 


[1] Janusz Spyra, Szlak książąt cieszyńskich, Piastowie, Cieszyn 2007,s.3
[2] Jan Konieczny, Eugeniusz Kopeć, Zarys rozwoju miasta i powiatu, Pod rządami Piastów, Katowice 1973, s.94-113
[3] Tamże,s.3
[4] Tamże, s.4
[5] Tamże, s.5-7
[6] G.Biermann, Geschichte des Herzogthums Teschen, Das Herzogthum Teschen unter Regenten aus dem Piastischen Hause, Teschen 1894, s.108-127
[7] Oskar Wagner, Kościół macierzysty wielu krajów, Bielsko-Biała 2008, s.23
[8] Tamże, s.18
[9] Tamże, s.19-20
[10] Kazimierz Jasiński, Rodowód Piastów Śląskich, tom III, Wrocław 1977, s.197-198  (wzmianka o  ślubie Katarzyny Sydonii datowanym na 23 lub 25 listopada 1567r.)
[11] Idzi Panic, Poczet Piastów i Piastówien cieszyńskich, Cieszyn 2002, s.27
[12] Oskar Wagner, Kościół macierzysty wielu krajów, Bielsko –Biała 2008, s. 26
[13] Idzi Panic, Poczet Piastów i Piastówien cieszyńskich, Cieszyn 2002, s.27
[14] Tamże, s.27
[15] Andrzej Wantuła, Porządek kościelny Wacława Adama, Warszawa 1937, s. 100
[16] Tamże, s.103-134
[17] Walter Kuhn, Die evangelischen Pastoren der Reformationszeit im Teschner Schlesien, Deutsche Monatshefte in Polen, Jahrgang 1, Heft 6, Dezember, Katowice 1934
[18] Andrzej Wantuła, Porządek kościelny Wacława Adama, Warszawa 1937, s. 126
[19] Janusz Spyra, Szlak książąt cieszyńskich, Piastowie, Cieszyn 2007, s.7
[20] Andrzej Wantuła, Porządek kościelny Wacława Adama, Warszawa 1937,  s.132
[21] Tamże, s.133
[22] Paweł Kajzar, Krótka historya kościelna Wiary Ewangielickiej w Księstwie Cieszyńskim, Cieszyn 1850, s.20-21
[23] Oskar Wagner, Kościół macierzysty wielu krajów, Bielsko-Biała 2008, s.27
[24] Robert Danel, O czarnej księżnej,  Podania i legendy, Cieszyn 2006
17:15, mku841 , Kobiety Reformacji
Link